“ନିଜକୁ ନିଜେ ଭକ୍ଷଣ କରିଥିଲା ଏହି ପ୍ରାଣୀ; ଶିବଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ କିଭଳି ଜନ୍ମ ନେଲା ‘କିର୍ତ୍ତିମୁଖ’?”
ନମସ୍କାର, ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୁଜର ଏହି ବିଶେଷ ଉପସ୍ଥାପନାକୁ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ।
ଭାରତୀୟ ମନ୍ଦିର କଳାରେ ଅନେକ ରହସ୍ୟମୟ ଚିତ୍ର ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ହେଉଛି ‘କିର୍ତ୍ତିମୁଖ’। ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ମନ୍ଦିର ବେଢ଼ାରେ ଥିବା ଏହି ବିଚିତ୍ର ମୁଖାବୟବ ପଛର ପୌରାଣିକ କଥାବସ୍ତୁ ଏବଂ ଏହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ।
କିର୍ତ୍ତିମୁଖ: ମନ୍ଦିର ଦ୍ଵାରର ସୁରକ୍ଷା କବଚ
ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ହେଉ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଭବ୍ୟ ମନ୍ଦିର, ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରର ଶୀର୍ଷରେ ଆପଣ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ମୁଖ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବେ। ଯାହାର ଆଖି ବଡ଼ ବଡ଼, ପାଟି ମେଲା ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଦାନ୍ତ ଗୁଡ଼ିକ ବାହାରକୁ ଦିଶୁଥାଏ। ଏହାକୁ ହିଁ ‘କିର୍ତ୍ତିମୁଖ’ ବା ‘ଗୌରବର ମୁଖ’ କୁହାଯାଏ।
ପୌରାଣିକ କଥାବସ୍ତୁ: ନିଜକୁ ନିଜେ ଭକ୍ଷଣ କରିବାର କାହାଣୀ
ଶିବ ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ, ଦୈତ୍ୟରାଜ ଜଳନ୍ଧର ନିଜର ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ଏକ ଦୂତ (ରାହୁ) ପଠାଇଥିଲା ଏବଂ ମାତା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦାବି କରିଥିଲା। ଏଥିରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶିବ ନିଜ ଭ୍ରୁଲତାରୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
- ସେହି ପ୍ରାଣୀଟି ରାହୁକୁ ଖାଇବାକୁ ଗଲାବେଳେ ରାହୁ ଶିବଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହେଲା।
- ଶିବ ଦୟାପରବଶ ହୋଇ ରାହୁକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣୀଟି ପ୍ରବଳ ଭୋକରେ ଆକୁଳ ହେଲା।
- ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେହି ପ୍ରାଣୀଟି ନିଜର ହାତ, ଗୋଡ଼ ଓ ଶରୀରକୁ ନିଜେ ଖାଇବାକୁ ଲାଗିଲା।
- ଶେଷରେ କେବଳ ତାର ‘ମୁଖ’ ବାକି ରହିଲା। ତାର ଏହି ନିଷ୍ଠା ଓ ଆଜ୍ଞାପାଳନ ଦେଖି ଶିବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ତାକୁ ‘କିର୍ତ୍ତିମୁଖ’ ନାମରେ ନାମିତ କରି ପ୍ରତି ମନ୍ଦିରର ଦ୍ୱାରରେ ସ୍ଥାନ ଦେଲେ।
କିର୍ତ୍ତିମୁଖର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ
କେବଳ ପୌରାଣିକ କଥା ନୁହେଁ, ଏହା ପଛରେ ଏକ ଗଭୀର ଜୀବନ ଦର୍ଶନ ରହିଛି:
- ଅହଂକାରର ବିନାଶ: କିର୍ତ୍ତିମୁଖ ସୂଚାଇ ଦିଏ ଯେ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ମଣିଷକୁ ନିଜର ଅହଂକାର ବାହାରେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
- ସମୟର ପ୍ରତୀକ: ଏହାକୁ ‘କାଳ’ ବା ସମୟର ପ୍ରତୀକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସବୁକିଛିକୁ ଗ୍ରାସ କରିଚାଲିଛି।
- ସୁରକ୍ଷା: ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ କିର୍ତ୍ତିମୁଖ ମନ୍ଦିରକୁ ନକାରାତ୍ମକ ଶକ୍ତିରୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ଜାଗ୍ରତ ଭାରତର ବିଶେଷ ଟିପ୍ପଣୀ
ଆଜିର ବସ୍ତୁବାଦୀ ଦୁନିଆରେ ‘କିର୍ତ୍ତିମୁଖ’ ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ, ଯଦି ଆମେ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ପାଶବିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ଅହଂକାରକୁ ନିଜେ ସଂହାର ନ କରିବା, ତେବେ ତାହା ଆମ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ହିଁ ଶେଷ କରିଦେବ। ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଏହି ଅନନ୍ୟ କଳା କେବଳ ଏକ ପଥରର ମୂର୍ତ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଦର୍ଶନ।
ବ୍ୟୁରୋ ରିପୋର୍ଟ, ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୁଜ।
