ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ରାଜନୀତି: ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଇସ୍ତଫା ନଦେଲେ କ’ଣ କହୁଛି ସମ୍ବିଧାନ ଓ କିପରି ଗଠନ ହେବ ନୂଆ ସରକାର?
ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ରାଜନୀତିରେ ଯଦି ଏପରି ଏକ ସ୍ଥିତି ଉପୁଜେ ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ମମତା ବାନାର୍ଜୀ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ହରାଇବା (କିମ୍ବା ନିର୍ବାଚନରେ ପରାସ୍ତ ହେବା) ପରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେବାକୁ ମନା କରନ୍ତି, ତେବେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ଏହାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବିଜେପି କିମ୍ବା କୌଣସି ଦଳ କିପରି ସରକାର ଗଢ଼ିବ, ସେ ନେଇ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଟେ:
୧. କ’ଣ କହୁଛି ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ?
ଯଦି କୌଣସି ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ବହୁମତ ହରାଇବା ପରେ ବି ଇସ୍ତଫା ଦେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ତେବେ ସମ୍ବିଧାନ ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।
- ଧାରା ୧୬୪ (Article 164): ସମ୍ବିଧାନର ଏହି ଧାରା ଅନୁଯାୟୀ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ‘ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଧୀନ’ (During the pleasure of the Governor) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷମତାରେ ରହିଥାନ୍ତି।
- ସରକାର ବରଖାସ୍ତ: ଯଦି ବିଧାନସଭାରେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଯେ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଖରେ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ନାହିଁ (ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ ମ୍ୟାଜିକ୍ ନମ୍ବର ହେଉଛି ୧୪୮/୨୯୪), ତେବେ ରାଜ୍ୟପାଳ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ବର୍ତ୍ତମାନର ସରକାରଙ୍କୁ ବରଖାସ୍ତ (Dismiss) କରିପାରିବେ। ଏଥିପାଇଁ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଇସ୍ତଫାର ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ।
- ଫ୍ଲୋର ଟେଷ୍ଟ (Floor Test): ଯଦି ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ଥାଏ, ତେବେ ରାଜ୍ୟପାଳ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ବିଧାନସଭାରେ ଆସ୍ଥା ଭୋଟ୍ (Trust Vote) ର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇପାରିବେ। ଏଥିରେ ପରାସ୍ତ ହେଲେ ସରକାର ସ୍ୱତଃ ଭାଙ୍ଗିଯିବ।
୨. ବିଜେପି କିପରି ସରକାର ଗଢ଼ିବ? (ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା)
ଯଦି ବିଜେପି (କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିରୋଧୀ ଦଳ) ପାଖରେ ବହୁମତ ଥାଏ, ତେବେ ନୂଆ ସରକାର ଗଠନ ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯିବ:
- ବିଧାୟକ ଦଳ ନେତା ନିର୍ବାଚନ: ପ୍ରଥମେ ବିଜେପି ନିଜର ନବନିର୍ବାଚିତ ବିଧାୟକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଏକ ବୈଠକ କରିବ ଏବଂ ଜଣେ ବିଧାୟକ ଦଳ ନେତା ବାଛିବ, ଯିଏକି ଆଗାମୀ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହେବେ।
- ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କୁ ଦାବିପତ୍ର ପ୍ରଦାନ: ବିଜେପି ନେତାମାନେ ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କୁ ଭେଟି ସରକାର ଗଠନ କରିବା ପାଇଁ ଦାବି ଜଣାଇବେ। ସେମାନଙ୍କୁ ୧୪୮ ବା ତଦୁର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ବିଧାୟକଙ୍କ ସମର୍ଥନ ଥିବା ପତ୍ର ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ହେବ।
- ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣ: ରାଜ୍ୟପାଳ ସମର୍ଥନ ପତ୍ରର ତର୍ଜମା କରିବା ପରେ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦଳ ବା ମେଣ୍ଟର ନେତାଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଶପଥ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବେ।
- ଶପଥ ଗ୍ରହଣ ଓ ବହୁମତ ସାବ୍ୟସ୍ତ: ନୂଆ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଶପଥ ନେବା ପରେ, ରାଜ୍ୟପାଳ ତାଙ୍କୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ (ସାଧାରଣତଃ କିଛି ଦିନ ବା ସପ୍ତାହେ) ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନସଭାରେ ନିଜର ବହୁମତ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବାକୁ (Floor Test) ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେବେ।
୩. ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶାସନ (President’s Rule)
ଯଦି ରାଜ୍ୟରେ ଆଇନ ଶୃଙ୍ଖଳା ପରିସ୍ଥିତି ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଦଳ ପାଖରେ ସରକାର ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ବହୁମତ ନଥାଏ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଇସ୍ତଫା ନଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୫୬ (Article 356) ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟପାଳ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶାସନ ଲାଗୁ କରିବା ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ସୁପାରିଶ କରିପାରିବେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ କ୍ଷମତା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର (ରାଷ୍ଟ୍ରପତି) ଙ୍କ ହାତକୁ ଚାଲିଯିବ।
ସଂକ୍ଷେପରେ: ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ବିନା ବଳପୂର୍ବକ କ୍ଷମତାରେ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ବହୁମତ ଥିବା ଦଳକୁ ସରକାର ଗଢ଼ିବାକୁ ରାଜ୍ୟପାଳ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସମ୍ବିଧାନର ମୂଳ ନିୟମ ଅଟେ।
Hashtags: #WestBengalPolitics #MamataBanerjee #BJPWestBengal #IndianConstitution #WestBengalElections #OdiaNews #PoliticalCrisisWB
