“ନଟରାଜ ମୂର୍ତ୍ତିର ବଡ଼ ରହସ୍ୟ: କିଏ ଏହି ଅପସ୍ମରା?” ‘ଅପସ୍ମରା’ ଏକ ବିଶେଷ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ପୌରାଣିକ ତଥ୍ୟ

“ନଟରାଜଙ୍କ ପାଦ ତଳେ କିଏ ଏହି ରହସ୍ୟମୟ ବାଳକ?”

“ଶିବ ତାଙ୍କୁ ମାରନ୍ତି ନାହିଁ କାହିଁକି? ଜାଣନ୍ତୁ ଅପସ୍ମରାଙ୍କ ରହସ୍ୟ!”

• ​“ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ ବି ଅଛି ଏହି ରାକ୍ଷସ! ସତର୍କ ହୋଇଯାନ୍ତୁ।”

ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୁଜ୍‌ର ସମସ୍ତ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। ଆଜି ଆମେ ଆଲୋଚନା କରିବା ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ନଟରାଜ’ ରୂପ ପଛରେ ଥିବା ଏକ ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ। ଆପଣ ନଟରାଜ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବେ, କିନ୍ତୁ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଛନ୍ତି କି ତାଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ଚାପି ହୋଇ ରହିଥିବା ସେହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଶରୀରଟି କାହାର?

ସେ ହେଉଛନ୍ତି ‘ଅପସ୍ମରା’। ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଏହି ବିଶେଷ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ:

କିଏ ଏହି ଅପସ୍ମରା?

ଭାରତୀୟ ପୁରାଣ ଓ ପ୍ରତିମା ବିଜ୍ଞାନ (Iconography) ଅନୁସାରେ, ଅପସ୍ମରା ଜଣେ ବାମନ ବା ରାକ୍ଷସ ସଦୃଶ ଶରୀର, ଯାହାଙ୍କୁ ଭଗବାନ ନଟରାଜ ନିଜ ଡାହାଣ ପାଦରେ ମାଡ଼ି ବସିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ‘ଅବିଦ୍ୟା’ ବା ଅଜ୍ଞାନତାର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ନଟରାଜ ଓ ଅପସ୍ମରାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ: ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଅଜ୍ଞାନତାର ବିନାଶ: ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଅପସ୍ମରା ହେଉଛି ସେହି ଶକ୍ତି ଯିଏ ମଣିଷକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ ଏବଂ ସତ୍ୟଠାରୁ ଦୂରେଇ ରଖେ। ଭଗବାନ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ପାଦରେ ଚାପି ରଖିବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି— ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଅଜ୍ଞାନତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରିବ।

ଅପସ୍ମରାଙ୍କୁ କାହିଁକି ମରାଯାଏ ନାହିଁ?: ଏହା ଏକ ରୋଚକ ତଥ୍ୟ ଯେ ଶିବ ଅପସ୍ମରାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, କେବଳ ଚାପି ରଖନ୍ତି। କାରଣ ଯଦି ସଂସାରରୁ ଅଜ୍ଞାନତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହୋଇଯିବ, ତେବେ ‘ଜ୍ଞାନ’ର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଜୀବିତ ରଖି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଥାଏ।

ଅହଂକାରର ଦମନ: ଅପସ୍ମରା ଆମ ଭିତରେ ଥିବା ଅହଂକାର ଓ ଭୁଲ ଧାରଣାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରତୀକ। ନଟରାଜଙ୍କ ଏହି ମୁଦ୍ରା ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ବିକାର ଓ ଅହଂକାରକୁ ପାଦ ତଳେ ରଖିଲେ ହିଁ ମୁକ୍ତି ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିଖରରେ ପହଞ୍ଚିପାରିବ।

ନ୍ୟୁଜ୍ ରିପୋର୍ଟ ସହିତ ପାଠକଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିନ୍ଦୁ:

୧-କଳାତ୍ମକ ଦିଗ: ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଚୋଳ ବଂଶ ସମୟର ବ୍ରୋଞ୍ଜ ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକରେ ଅପସ୍ମରାଙ୍କୁ ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।

୨-ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ନଟରାଜଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସର୍ଜନା ଓ ବିନାଶର ଚକ୍ରକୁ ଦର୍ଶାଉଥିବା ବେଳେ, ଅପସ୍ମରା ସେହି ଗତିଶୀଳତାରେ ଥିବା ବାଧା ବା ‘ଜଡ଼ତା’ର ପ୍ରତୀକ।

୩-ସାମାଜିକ ବାର୍ତ୍ତା: ଆଜିର ସମାଜରେ ଭୁଲ ତଥ୍ୟ ଓ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ହିଁ ଅପସ୍ମରା। ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଦମନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

“ନଟରାଜଙ୍କ ନୃତ୍ୟ କେବଳ ଏକ କଳା ନୁହେଁ, ଏହା ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଆଲୋକର ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନତା ଉପରେ ଜ୍ଞାନର ବିଜୟର ଏକ ଚିରନ୍ତନ ଗାଥା।”

ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୁଜ୍ ପାଇଁ ଏହି ବିଶେଷ ଉପସ୍ଥାପନା ଆପଣଙ୍କୁ କିପରି ଲାଗିଲା? କମେଣ୍ଟ କରି ନିଶ୍ଚୟ ଜଣାନ୍ତୁ।

ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୁଜ୍‌ର ଏହି ବିଶେଷ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର ଭାବେ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଆସନ୍ତୁ ଅପସ୍ମରା ଏବଂ ନଟରାଜଙ୍କ ସମ୍ପର୍କିତ କିଛି ଦୁର୍ଲଭ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ନଜର ପକାଇବା:

୧. ପୌରାଣିକ କଥାବସ୍ତୁ: କାହିଁକି ଜନ୍ମ ହେଲେ ଅପସ୍ମରା?

ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, ଅପସ୍ମରା ଜଣେ ଏପରି ଅସୁର ଥିଲେ ଯାହାଙ୍କୁ ମାରିବା ଅସମ୍ଭବ ଥିଲା। କୁହାଯାଏ ଯେ, ଯଦି ଅପସ୍ମରାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ତେବେ ସଂସାରରେ ଜ୍ଞାନ ପାଇବା ପାଇଁ କୌଣସି ସଂଘର୍ଷ ରହିବ ନାହିଁ, ଯାହା ଫଳରେ ଜ୍ଞାନର ମୂଲ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯିବ।

ଥରେ କିଛି ଋଷି ଅହଂକାର ବଶତଃ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଅଭିଚାର ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।ସେହି ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡରୁ ଅପସ୍ମରା (ଅଜ୍ଞାନତାର ରାକ୍ଷସ) ବାହାରି ଶିବଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।ଶିବ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ କରି ତାଙ୍କ ପିଠି ଉପରେ ଚଢ଼ି ‘ଆନନ୍ଦ ତାଣ୍ଡବ’ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପାଦ ତଳେ ସଦାକାଳ ପାଇଁ ଚାପି ରଖିଲେ।

୨. ‘ଅପସ୍ମରା’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ

ସଂସ୍କୃତରେ ‘ସ୍ମର’ ଅର୍ଥ ସ୍ମରଣ ବା ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ‘ଅପ’ ଅର୍ଥ ନକାରାତ୍ମକତା।ଅପସ୍ମରା: ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଭୁଲାଇ ଦିଏ ବା ସ୍ମୃତି ହରାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ।ଆୟୁର୍ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ‘ଅପସ୍ମାର’ ଶବ୍ଦଟି ମୃଗୀ ରୋଗ (Epilepsy) ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ନିଜର ଚେତନା ହରାଇ ବସେ। ଏହି ରୂପକ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ଯେ ଅଜ୍ଞାନତା ଏକ ମାନସିକ ବ୍ୟାଧି ସଦୃଶ।

୩. ମୂର୍ତ୍ତିକଳାର ଗୂଢ଼ ରହସ୍ୟ (Symbolism)

ନଟରାଜ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଅପସ୍ମରାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ କିଛି ବିଶେଷ ଚିହ୍ନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ:ଡାହାଣ ପାଦ: ଶିବଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଦ ଅପସ୍ମରାଙ୍କ ପିଠି ଉପରେ ଥାଏ, ଯାହା ‘ତିରୋଭାବ’ (ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିବା) କୁ ସୂଚାଏ।ବାମ ପାଦ: ଶିବଙ୍କ ବାମ ପାଦ ଉପରକୁ ଉଠି ରହିଥାଏ, ଯାହାକୁ ‘ଅନୁଗ୍ରହ’ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ଅଜ୍ଞାନତାକୁ ଚାପି ଦିଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ମୁକ୍ତିର ମାର୍ଗ (ଉଠିଥିବା ପାଦ) ଦେଖାଯାଏ।ଅପସ୍ମରାଙ୍କ ସ୍ଥିତି: ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଅପସ୍ମରା ଶିବଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଚାହିଁ ରହିଥାନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଅଜ୍ଞାନତା ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।

୪. ବିଜ୍ଞାନ ଓ ନଟରାଜ

ଆଧୁନିକ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ (Physics) ଅନୁସାରେ, ପରମାଣୁ ଭିତରେ ଥିବା କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ସବୁବେଳେ ଗତିଶୀଳ। ଜେନେଭାସ୍ଥିତ CERN ପ୍ରୟୋଗଶାଳା ବାହାରେ ନଟରାଜଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି।ସେଠାରେ ଅପସ୍ମରାଙ୍କୁ ‘Entropy’ ବା ବିଶୃଙ୍ଖଳାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଜଡ଼ତା (Inertia) ଥାଏ, ତାହାକୁ ଅପସ୍ମରା ସୂଚାନ୍ତି।

ସାରାଂଶ (Summary for News):ଅପସ୍ମରା କେବଳ ଜଣେ ପୌରାଣିକ ରାକ୍ଷସ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଆମ ଭିତରେ ଥିବା ଆଳସ୍ୟ, ଅହଂକାର ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନତା। ନଟରାଜଙ୍କ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ଆମକୁ ସର୍ବଦା ମନେ ପକାଇ ଦିଏ ଯେ, ଜୀବନର ନୃତ୍ୟ ବା ସଫଳତା ପାଇଁ ନିଜ ଭିତରର ସେହି “ଅପସ୍ମରା”କୁ ପାଦ ତଳେ ରଖିବାକୁ ହେବ।