ଓଡ଼ିଶାର ପାରମ୍ପରିକ ଖାଦ୍ୟ ‘ପଖାଳ’ କେବଳ ଏକ ଆହାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଅସ୍ମିତା ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅଭିନ୍ନ ଅଂଶ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦ ତାରିଖକୁ ‘ବିଶ୍ୱ ପଖାଳ ଦିବସ’ ଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହି ଅବସରରେ ପଖାଳର ଇତିହାସ, ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଏହାର ଗୁଣାବଳୀ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ସମ୍ୟକ ଧାରଣା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:
୧. ପଖାଳର ଆରମ୍ଭ ଓ ସୃଷ୍ଟି
ପଖାଳର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସଠିକ୍ ତାରିଖ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଓଡ଼ିଆ ଘରର ମୁଖ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ହୋଇ ରହିଛି।
- ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ: ‘ପଖାଳ’ ଶବ୍ଦଟି ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ‘ପ୍ରକ୍ଷାଳନ’ରୁ ଆସିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜଳରେ ଧୋଇବା ବା ସଫା କରିବା।
- ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସମ୍ପର୍କ: ପଖାଳର ସମ୍ପର୍କ ସୁଦୂର ପ୍ରସାରୀ। ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପାଖରେ ‘ଟଙ୍କ ତୋରାଣି’ ଓ ‘ଦହି ପଖାଳ’ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ପଖାଳର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଆସୁଛି, ଯାହା ଏହାକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ପାରମ୍ପରିକ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଛି।
୨. ପଖାଳର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର
ଓଡ଼ିଆ ରୋଷେଇଶାଳରେ ପଖାଳର ଅନେକ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ:
- ସଜ ପଖାଳ: ଭାତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ପରେ ସେଥିରେ ପାଣି ମିଶାଇ ସଜାସଜି ଖିଆଯାଏ।
- ବାସି ପଖାଳ: ଭାତରେ ପାଣି ଦେଇ ରାତିସାରା ରଖାଯାଏ, ଯାହା ସାମାନ୍ୟ ଫେଣ୍ଟା (fermented) ହୋଇ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଲାଗେ।
- ଦହି ପଖାଳ: ପଖାଳରେ ଦହି, ଅଦା, ଭୃସଙ୍ଗ ପତ୍ର ଓ ଶୋରିଷ ଫୁଟଣ ଦେଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।
- ଛୁଙ୍କ ପଖାଳ: ଶୋରିଷ, ଶୁଖିଲା ଲଙ୍କା ଓ କଢ଼ିପତ୍ରର ଛୁଙ୍କ ଦିଆଯାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପଖାଳ।
୩. ଆଦର ଓ ଚାହିଦା
ଗୋଟିଏ ସମୟରେ ପଖାଳକୁ କେବଳ ଗରିବ ଲୋକଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଆଜି ଏହାର ଚାହିଦା ଆକାଶଛୁଆଁ।
- ଷ୍ଟାର୍ ହୋଟେଲରୁ ଢାବା: ଆଜିକାଲି ପଞ୍ଚତାରକା ହୋଟେଲରେ ମଧ୍ୟ ‘ପଖାଳ ଥାଳି’ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ପାଇଛି।
- ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ମାନ୍ୟତା: ପ୍ରବାସୀ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଜି ଆମେରିକାରୁ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଖାଳ ଦିବସ ପାଳିତ ହେଉଛି।
- ଅନୁଷଙ୍ଗ: ଶାଗ ଭଜା, ବଡ଼ି ଚୂରା, ଆଳୁ ଭର୍ତ୍ତା, ମାଛ ଭଜା ଓ କଞ୍ଚା ଲଙ୍କା ସହ ପଖାଳର ସମ୍ମିଶ୍ରଣ ଏହାକୁ ଅଧିକ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଥାଏ।
୪. ପଖାଳ ଖାଇବାର ଲାଭ
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ପଖାଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପକାରୀ:
- ଶରୀରକୁ ଥଣ୍ଡା ରଖେ: ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ପଖାଳ ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
- ପ୍ରୋବାୟୋଟିକ୍ ଗୁଣ: ବାସି ପଖାଳରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଭଲ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ (Lactic acid bacteria) ଥାଏ, ଯାହା ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଓ ପେଟ ସମସ୍ୟା ଦୂର କରେ।
- ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନକାରୀ: ଏହା ଶରୀରକୁ ଜଳୀୟ ଅଂଶ ଯୋଗାଇବା ସହ କାମ କରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
- ଉତ୍ତମ ନିଦ୍ରା: ପଖାଳ ଖାଇବା ପରେ ଶରୀର ଶାନ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ମାନସିକ ଚାପ କମାଇବାରେ ଓ ଭଲ ନିଦ୍ରା ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ପଖାଳ କେବଳ ଭାତ ଓ ପାଣିର ସଂଯୋଗ ନୁହେଁ, ଏହା ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ଭାବନା। ଆଜିର ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପଛରେ ନଗୋଡ଼ାଇ ନିଜ ପାରମ୍ପରିକ ଖାଦ୍ୟକୁ ଆଦରି ନେବା ହିଁ ପଖାଳ ଦିବସର ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।
