ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୂଜ୍ ତତଫରୁ ସମସ୍ତ ପାଠକ ମାନଙ୍କୁ ସ୍ଵାଗତ। ‘ଲୁଣ’ (Salt) ଉପରେ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ତଥ୍ୟଭିତ୍ତିକ ଆଲେଖ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା:
ଲୁଣ: ଜୀବନର ସ୍ଵାଦ ଓ ଶରୀରର ଆବଶ୍ୟକତା
ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିବେଦନ: ଆମ ରୋଷେଇ ଘରର ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ କିନ୍ତୁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମଗ୍ରୀ ହେଉଛି ‘ଲୁଣ’। ବିନା ଲୁଣରେ ସବୁ ଖାଦ୍ୟ ଅଲଣା ଏବଂ ସ୍ଵାଦହୀନ। କେବଳ ସ୍ଵାଦ ନୁହେଁ, ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ବିକାଶ ଏବଂ ଶରୀରର ସୁସ୍ଥତା ପାଇଁ ଲୁଣର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ।
୧. ଲୁଣର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ଵ
ଇତିହାସକୁ ଦେଖିଲେ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ଏକ ସମୟରେ ଲୁଣକୁ ‘ଧଳା ସୁନା’ କୁହାଯାଉଥିଲା। ରୋମାନ ସୈନିକମାନଙ୍କୁ ଦରମା ବଦଳରେ ଲୁଣ ଦିଆଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଥିରୁ ‘Salary’ ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି। ଭାରତର ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ମଧ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ‘ଦାଣ୍ଡି ଯାତ୍ରା’ ବା ‘ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ’ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଏକ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର ସାଜିଥିଲା।
୨. ଶରୀର ପାଇଁ କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ?
ଲୁଣରେ ଥିବା ସୋଡିୟମ୍ ଏବଂ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଆମ ଶରୀର ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ:
- ସ୍ନାୟୁ ଚାଳନା: ମସ୍ତିଷ୍କରୁ ଶରୀରର ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ସଂକେତ ପଠାଇବାରେ ସୋଡିୟମ୍ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
- ଜଳ ସନ୍ତୁଳନ: ଶରୀରରେ ଜଳୀୟ ଅଂଶ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ଏହା ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ।
- ମାଂସପେଶୀ ସଂକୋଚନ: ଶରୀରର ମାଂସପେଶୀଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଲୁଣ ଆବଶ୍ୟକ।
୩. ଅଧିକ ଲୁଣ ସାଜିପାରେ ବିଷ
ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ଦିନକୁ ୫ ଗ୍ରାମରୁ କମ୍ (ପ୍ରାୟ ଏକ ଚାମଚ) ଲୁଣ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ବୋଲି ବିଶ୍ଵ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନ (WHO) କହିଥାଏ। ଅଧିକ ଲୁଣ ସେବନ କଲେ:
- ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ (High BP) ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦିଏ।
- ହୃଦଘାତ ବା ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍ର ଭୟ ବଢ଼ିଯାଏ।
- କିଡନୀ ଉପରେ ଚାପ ପଡ଼ିଥାଏ।
୪. ଲୁଣର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର
ଆଜିକାଲି ବଜାରରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଲୁଣ ମିଳୁଛି:
- ଆୟୋଡାଇଜ୍ଡ ଲୁଣ: ଯାହା ଗଳଗଣ୍ଡ ରୋଗରୁ ରକ୍ଷା କରେ।
- ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ (Rock Salt): ଏହାକୁ ସବୁଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟକର ମାନାଯାଏ।
- କଳା ଲୁଣ: ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏହା ବେଶ୍ ସହାୟକ।
୧. ଲୁଣର ପ୍ରାକୃତିକ ଉତ୍ସ (Sources of Salt)
- ସମୁଦ୍ର ଜଳ: ପୃଥିବୀର ଅଧିକାଂଶ ଲୁଣ ସମୁଦ୍ର ପାଣିକୁ ଶୁଖାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ସମୁଦ୍ର ପାଣିରେ ପ୍ରାୟ ୩.୫% ଲବଣାଂଶ ଥାଏ।
- ଲବଣ ଖଣି: ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଭୂତଳ ଖଣିରୁ ପଥର ଲୁଣ (Rock Salt) ବାହାର କରାଯାଏ। ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରୁ ମିଳୁଥିବା ‘ପିଙ୍କ୍ ସଲ୍ଟ’ (Pink Salt) ଏହାର ଏକ ବଡ଼ ଉଦାହରଣ।
୨. ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହାର (Industrial Uses)
ଆପଣ ଜାଣିଲେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବେ ଯେ, ବିଶ୍ୱରେ ଉତ୍ପାଦିତ ହେଉଥିବା ଲୁଣର ମାତ୍ର ୬% ରୁ ୧୦% ଖାଦ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ବାକି ଅଂଶ ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ:
- ରାସ୍ତାର ବରଫ ତରଳାଇବା: ଶୀତ ପ୍ରଧାନ ଦେଶରେ ରାସ୍ତାରେ ଜମିଥିବା ବରଫକୁ ତରଳାଇବା ପାଇଁ ଲୁଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
- ରାସାୟନିକ ଶିଳ୍ପ: କାଷ୍ଟିକ ସୋଡା, କ୍ଲୋରିନ୍ ଏବଂ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ (PVC) ତିଆରିରେ ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ।
- ଚମଡ଼ା ଶିଳ୍ପ: ଚମଡ଼ାକୁ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ଲୁଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
୩. ଲୁଣ ଓ ଆୟୋଡିନ୍ର ସମ୍ପର୍କ
୧୯୨୦ ଦଶକ ପୂର୍ବରୁ ‘ଗଳଗଣ୍ଡ’ (Goiter) ରୋଗ ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ଥିଲା। ସରକାର ଲୁଣରେ ଆୟୋଡିନ୍ ମିଶାଇବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କଲେ, କାରଣ ଲୁଣ ଏପରି ଏକ ଜିନିଷ ଯାହାକୁ ଧନୀ-ଗରିବ ସମସ୍ତେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ମାନସିକ ବିକାଶରେ ମଧ୍ୟ ସହାୟତା ମିଳିଥାଏ।
୪. ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମ୍ପର୍କିତ କିଛି ସତର୍କତା
- ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଖାଦ୍ୟ (Processed Food): ଚିପ୍ସ, ପ୍ୟାକେଟ୍ ନୁଡଲ୍ସ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍କ୍ ଫୁଡ୍ରେ ଅତ୍ୟଧିକ ପରିମାଣର ଲୁଣ ଥାଏ, ଯାହା ଶରୀର ପାଇଁ ଖୁବ୍ କ୍ଷତିକାରକ।
- ପୋଟାସିୟମ୍ ସହିତ ସନ୍ତୁଳନ: ଯଦି ଆପଣ ଅଧିକ ଲୁଣ ଖାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ଶରୀରରେ ସୋଡିୟମକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବା ପାଇଁ ପୋଟାସିୟମ ଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ (ଯଥା: କଦଳୀ, ଡାବ ପାଣି) ଖାଇବା ଜରୁରୀ।
୫. ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଲୁଣର ପାର୍ଥକ୍ୟ
| ଲୁଣର ପ୍ରକାର | ବିଶେଷତ୍ୱ |
|---|---|
| ସାଧାରଣ ଲୁଣ (Table Salt) | ଏହା ଅଧିକ ରିଫାଇନ୍ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏଥିରେ ଆୟୋଡିନ୍ ଥାଏ। |
| ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ (Sendha Namak) | ଏଥିରେ ପୋଟାସିୟମ୍, ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଭଳି ଖଣିଜ ଅଂଶ ଅଧିକ ଥାଏ। |
| ସମୁଦ୍ର ଲୁଣ (Sea Salt) | ଏହା କମ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ହୋଇଥାଏ, ତେଣୁ ଏଥିରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ରହିଥାଏ। |
“ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି କି? ଅତୀତରେ ଚୀନ୍ରେ ଲୁଣକୁ ନେଇ ଅନେକ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଲୁଣ ଉପରେ ଟିକସ ଲଗାଇ ରାଜାମାନେ ସେମାନଙ୍କର ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଢ଼ୁଥିଲେ।”
ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି କି? ଲୁଣ ବିଷୟରେ କିଛି ଅଜଣା ଓ ରୋଚକ ତଥ୍ୟ
ବିଶେଷ ଉପସ୍ଥାପନା: ଆମେ ପ୍ରତିଦିନ ଖାଦ୍ୟରେ ଲୁଣ ବ୍ୟବହାର କରୁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସହ ଜଡ଼ିତ ଏମିତି କିଛି ତଥ୍ୟ ଅଛି ଯାହା ଆପଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିଦେବ।
୧. ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ମୁଦ୍ରା ଥିଲା ଲୁଣ!
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଇଥିଓପିଆ ଏବଂ ଆଫ୍ରିକାର ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଲୁଣର ପଥର ବା ସ୍ଲାବ୍କୁ ଟଙ୍କା ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା। ଏପରିକି ଚୀନ୍ର କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଲୁଣକୁ ବିନିମୟର ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା।
୨. ଲୁଣ ବିନା ଶରୀର ଅଚଳ
ମଣିଷ ଶରୀରରେ ଥିବା ପ୍ରତିଟି କୋଷରେ ଲୁଣ ଥାଏ। ଜଣେ ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରାୟ ୨୫୦ ଗ୍ରାମ ଲୁଣ ଥାଏ। ଯଦି ଶରୀରରୁ ଲୁଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶେଷ ହୋଇଯିବ, ତେବେ ମଣିଷ ବଞ୍ଚିବା ଅସମ୍ଭବ।
୩. ଲୁଣର ଅଛି ୧୪,୦୦୦ ରୁ ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର
କେବଳ ରୋଷେଇ ନୁହେଁ, ବିଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ଲୁଣର ପ୍ରାୟ ୧୪,୦୦୦ ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରକାରର ବ୍ୟବହାର ରହିଛି। ସାବୁନ୍ ତିଆରି ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କପଡ଼ାର ରଙ୍ଗ ଏବଂ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠି ଲୁଣ ଲୋଡ଼ା।
୪. ସମୁଦ୍ରରେ କେତେ ଲୁଣ ଅଛି?
ଯଦି ସମଗ୍ର ସମୁଦ୍ରରୁ ସବୁ ଲୁଣ ବାହାର କରି ପୃଥିବୀର ସ୍ଥଳ ଭାଗରେ ବିଛାଇ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ପ୍ରାୟ ୫୦୦ ଫୁଟ (୪୦ ମହଲା ବିଶିଷ୍ଟ ବିଲଡିଂ ସମାନ) ଉଚ୍ଚତାର ଏକ ଲୁଣର ସ୍ତର ଜମିଯିବ।
୫. ଲୁଣର ସଂରକ୍ଷଣ ଶକ୍ତି
ଫ୍ରିଜ୍ ଆବିଷ୍କାର ହେବା ପୂର୍ବରୁ ମାଛ, ମାଂସ ଏବଂ ପନିପରିବାକୁ ଅଧିକ ଦିନ ସତେଜ ରଖିବା ପାଇଁ କେବଳ ଲୁଣ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା। ଏବେ ବି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଆଚାର ଏବଂ ଶୁଖୁଆ ତିଆରିରେ ଲୁଣକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସଂରକ୍ଷକ (Preservative) ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
୬. ଖରାପ ଶକୁନ ଓ ଲୁଣ
ଅନେକ ସଂସ୍କୃତିରେ ଖାଇବା ଟେବୁଲରେ ଲୁଣ ଢାଳିବାକୁ ଅଶୁଭ ବା ଖରାପ ଶକୁନ ବୋଲି ମାନନ୍ତି। ତେଣୁ ଯଦି କେହି ଭୁଲରେ ଲୁଣ ଢାଳି ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ତାହାକୁ ନିଜ ବାମ କାନ୍ଧ ଉପର ଦେଇ ପଛକୁ ଫିଙ୍ଗିବାର ଏକ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ‘ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ’ ଦୂର ହୁଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।
ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପରାମର୍ଶ:
”ଲୁଣ ଏମିତି ଏକ ଜିନିଷ ଯାହା ଖାଦ୍ୟରୁ କମିଗଲେ ଖାଦ୍ୟ ଅଲଣା ଲାଗେ, ଆଉ ବଢ଼ିଗଲେ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ବିଗାଡ଼େ। ତେଣୁ ସନ୍ତୁଳିତ ବ୍ୟବହାର ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।”
ସମ୍ପାଦନା: ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୂଜ୍
