ହିନ୍ଦୁ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ: ଆସ୍ଥା, ପରମ୍ପରା ଓ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱର ଆଲୋକରେ
ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରଥମ ସଭ୍ୟତା କେବେ ଓ କେଉଁଠି?
ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ଅନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ସଭ୍ୟତାର ଆରମ୍ଭ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କଠାରୁ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁରାଣରେ ଭାରତବର୍ଷକୁ “କର୍ମଭୂମି” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଇତିହାସ ଓ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ, ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ପ୍ରାଚୀନତମ ବଡ଼ ସହରୀୟ ସଭ୍ୟତା ହେଉଛି ସିନ୍ଧୁ-ସରସ୍ୱତୀ ସଭ୍ୟତା, ଯାହା ପ୍ରାୟ ଆଜିଠାରୁ ୫,୩୦୦ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ହଡ଼ପ୍ପା, ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ, ଧୋଳାଭିରା, ରାଖିଗଡ଼ି ଏହାର ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ। ଅଜିର ହିସାବରେ ଇଁରାଜୀ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୩୩୦୦ ରୁ ୧୩୦୦ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା।
ଭାଷା ଓ ଲିପି
ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା। ଋଗ୍ବେଦ ସହ ଚାରି ବେଦ ସଂସ୍କୃତରେ ରଚିତ।
ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତାର ନିଜସ୍ୱ ଲିପି ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପଢ଼ାଯାଇପାରିନାହିଁ। ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଓ ଖରୋଷ୍ଠୀ ଲିପିର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା।
ସାହିତ୍ୟ
ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରାଚୀନ ଧନସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି—
- ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ
- ଉପନିଷଦ
- ରାମାୟଣ
- ମହାଭାରତ
- ଭଗବଦ୍ଗୀତା
- ୧୮ ପୁରାଣ
- ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର
- ଚରକ ସଂହିତା
- ସୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତା
ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଧର୍ମ, ଦର୍ଶନ, ରାଜନୀତି, ଚିକିତ୍ସା, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ସମାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି।
ପୂଜା-ପାଠ
ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୋମ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନା ହେଉଥିଲା। ଯଜ୍ଞର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିଲା।
ପରେ ଶୈବ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶାକ୍ତ, ଗାଣପତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାସନା ପରମ୍ପରା ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ମନ୍ଦିର ପୂଜା, ଆରତି, ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଆଦି ଧାର୍ମିକ ଜୀବନର ଅଂଶ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ବଳି ପ୍ରଥା
ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ କେତେକ ଯଜ୍ଞରେ ପଶୁବଳିର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ସମୟ ସହିତ ଅହିଂସାର ଧାରଣା ବଢ଼ିଲା ଏବଂ ଅଧିକାଂଶ ପରମ୍ପରାରେ ଫଳ, ଫୁଲ, ଧାନ, ନଡ଼ିଆ, କୁମ୍ଢା ଆଦି ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ପଣ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା। ଆଜି ଅଧିକାଂଶ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରରେ ପଶୁବଳି ପ୍ରଚଳିତ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ରହିଛି।
ସମାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ବୈଦିକ ସମାଜରେ ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ପୁରୁଷ ଥିଲେ। ତଥାପି ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା, ବେଦ ପାଠ, ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଆଲୋଚନାର ସୁଯୋଗ ଥିଲା। ଗାର୍ଗୀ, ମୈତ୍ରେୟୀ, ଲୋପାମୁଦ୍ରା ପରି ବିଦୁଷୀ ନାରୀମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ବ୍ୟବହୃତ ପ୍ରମୁଖ ଅସ୍ତ୍ର—
- ଧନୁଷ ଓ ବାଣ
- ତଳୱାର
- ଗଦା
- ବର୍ଛା
- ତ୍ରିଶୂଳ
- ଚକ୍ର
- ପରଶୁ
- ଭାଲା
ମହାଭାରତ ଓ ରାମାୟଣରେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର, ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ର, ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ପରି ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ, ଯାହା ଧାର୍ମିକ ମହାକାବ୍ୟର ଅଂଶ।
ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନ
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଗଣିତ, ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ, ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧାତୁବିଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ, ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା। ଶୂନ୍ୟର ଧାରଣା, ଦଶମିକ ପଦ୍ଧତି, ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କ ଶଲ୍ୟଚିକିତ୍ସା ଏବଂ ଆର୍ଯ୍ୟଭଟଙ୍କ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ଭାରତର ଐତିହାସିକ ଅବଦାନ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ।
ହିନ୍ଦୁ ସଭ୍ୟତା ପୃଥିବୀର ପ୍ରାଚୀନତମ ଜୀବନ୍ତ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଏହାର ଇତିହାସରେ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ଦର୍ଶନ, ବିଜ୍ଞାନ, ସାହିତ୍ୟ ଓ ସମାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଦୀର୍ଘ ବିକାଶ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ତେବେ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ଦାବି ଏବଂ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରମାଣିତ ଇତିହାସକୁ ପୃଥକ ଭାବେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ଆଧୁନିକ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଏକେ ପ୍ରକାରର ସମୟ ଗଣନା ବ୍ୟବହାର କରିନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ଉଭୟକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।
- ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ: ସିନ୍ଧୁ-ସରସ୍ୱତୀ ସଭ୍ୟତା ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୩୩୦୦ ରୁ ୧୩୦୦ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା। ଏହାର ସବୁଠାରୁ ଉନ୍ନତ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୬୦୦–୧୯୦୦ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା।
- ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ: ମହାଭାରତ ଓ ପୁରାଣରେ ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ନାମରେ କୌଣସି ସମୟ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ। ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ସମୟକୁ ସତ୍ୟଯୁଗ, ତ୍ରେତାଯୁଗ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଓ କଳିଯୁଗ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ। କେତେକ ଲୋକ ସିନ୍ଧୁ-ସରସ୍ୱତୀ ସଭ୍ୟତାକୁ ବୈଦିକ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ-ବୈଦିକ କାଳ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଉପରେ ଇତିହାସବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକମତ ନାହିଁ।
ସାରକଥା: ଯଦି ଆପଣ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଆଧାରିତ ସମୟ ଦେଖିବା, ତେବେ ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ପ୍ରାୟ ୫,୩୦୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ବହୁ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଯଦି ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥର ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ଦେଖିବା, ତେବେ ସେଠାରେ ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ।
