୧. ନିର୍ମାଣର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ କୌଣସି ଜଣେ ଶାସକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୋଇନଥିଲା। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ପରିବର୍ଦ୍ଧିତ ହୋଇଛି:
- ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗ ଦେବ: ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ (ପ୍ରାୟ ୧୧୧୨ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) ଗଙ୍ଗବଂଶର ପ୍ରତାପୀ ସମ୍ରାଟ ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗ ଦେବ ଏହି ବିଶାଳ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।
- ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ: ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗ ଦେବଙ୍କ ପରେ ତାଙ୍କ ନାତି ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମନ୍ଦିରର ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ‘ଛତିଶା ନିଯୋଗ’ ପ୍ରଥା ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ।
୨. ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ବିସ୍ମୟ (ପଞ୍ଚରଥ ଶୈଳୀ)
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର କଳିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ। ଏଥିରେ ଚାରିଗୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଭାଗ ରହିଛି:
- ବିମାନ (ଗର୍ଭଗୃହ): ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁ ବିରାଜମାନ।
- ଜଗମୋହନ: ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ।
- ନାଟ ମଣ୍ଡପ: ନୃତ୍ୟ ଓ ସଂଗୀତ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।
- ଭୋଗ ମଣ୍ଡପ: ମହାପ୍ରସାଦ ଅର୍ପଣ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
- ଛାୟାହୀନ ମନ୍ଦିର: କୁହାଯାଏ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରଧାନ ଗୁମ୍ବଜର ଛାଇ ଭୂମି ଉପରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
- ପତିତପାବନ ବାନା: ପବନ ଯେଉଁ ଦିଗରେ ବହେ, ମନ୍ଦିର ଉପରେ ଥିବା ପତାକା ତାର ଓଲଟା ଦିଗରେ ଉଡ଼ିଥାଏ।
ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୂଜ: ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନା
ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା: ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଅନନ୍ୟ ଇତିହାସ
ପୁରୀ: ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ସ୍ଥଳ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଅସ୍ମିତା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭକ୍ତିର ପରିଭାଷା। ‘ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୂଜ’ର ଏହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରିପୋର୍ଟରେ ଆଜି ଆମେ ଜାଣିବା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ପୌରାଣିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଏହାର ଐତିହାସିକ ଗାଥା।
୧. ପୌରାଣିକ ଉତ୍ପତ୍ତି: ନୀଳମାଧବରୁ ଜଗନ୍ନାଥ
ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, ସତ୍ୟଯୁଗରେ ଅବନ୍ତୀ ନଗରୀର ମହାରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ଭକ୍ତ ଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ ଦର୍ଶନ କରିବା ଅଭିଳାଷରେ ସେ ତାଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଦ୍ୟାପତିଙ୍କୁ ଉତ୍କଳ ପଠାଇଥିଲେ।
- ନୀଳକନ୍ଦର ଗୁମ୍ଫା: ବିଦ୍ୟାପତି ଶବର ରାଜା ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କ ସହାୟତାରେ ନୀଳକନ୍ଦରରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ପୂଜା ପାଉଥିବା ନୀଳମାଧବଙ୍କ ସନ୍ଧାନ ପାଇଥିଲେ।
- ଦାରୁବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ: ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନୀଳମାଧବ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ ହୋଇଯିବା ପରେ, ସମୁଦ୍ରରେ ଭାସି ଆସିଥିବା ଏକ ଦିବ୍ୟ କାଷ୍ଠ (ଦାରୁ) ରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ଆସି ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ଗଢ଼ିଥିଲେ ବୋଲି ମାଦଳା ପାଞ୍ଜିରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି।
୨. ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଇତିହାସକାରଙ୍କ ମତରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଗଙ୍ଗବଂଶୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ମନ୍ଦିର ପ୍ରାୟ ୯୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୁରାତନ।
| ବିଷୟ | ବିବରଣୀ |
|---|---|
| ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ | ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ (ପ୍ରାୟ ୧୧୧୨ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) |
| ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ମାଣକାରୀ | ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ପ୍ରଥମ ନରପତି ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗ ଦେବ |
| ନିର୍ମାଣ ସମାପ୍ତ | ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବଙ୍କ ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା |
| ଉଚ୍ଚତା | ପ୍ରାୟ ୨୧୪ ଫୁଟ୍ (୬୫ ମିଟର) |
୩. ସ୍ଥାପତ୍ୟର ବିଶେଷତ୍ୱ
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର କଳିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଦର୍ଶନ। ଏହା ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ:
- ବିମାନ (ଗର୍ଭଗୃହ): ଯେଉଁଠାରେ ମହାପ୍ରଭୁ ବିରାଜମାନ।
- ଜଗମୋହନ: ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ।
- ନାଟ ମଣ୍ଡପ: ନୃତ୍ୟ ଓ ସଂଗୀତ ପରିବେଷଣ ପାଇଁ।
- ଭୋଗ ମଣ୍ଡପ: ପ୍ରସାଦ ଅର୍ପଣ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
୪. ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ତଥ୍ୟ (Mysteries)
- ନୀଳଚକ୍ର ଓ ଧ୍ୱଜା: ପବନର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପତିତପାବନ ବାନା।
- ଶୂନ୍ୟ ଛାୟା: ଦିନର କୌଣସି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ଛାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
- ଶବ୍ଦହୀନ ସମୁଦ୍ର: ସିଂହଦ୍ୱାର ଭିତରେ ପାଦ ଦେବା ମାତ୍ରେ ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ ଆଉ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ।
- ମହାପ୍ରସାଦ: ମାଟି ପାତ୍ର ଉପରେ ପାତ୍ର ରଖି ରନ୍ଧାଯାଉଥିବା ପ୍ରସାଦରେ ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ପାତ୍ରଟି ପ୍ରଥମେ ସିଝିଥାଏ।
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର କେବଳ ଏକ ପାଷାଣର ଅଟ୍ଟାଳିକା ନୁହେଁ, ଏହା କୋଟି କୋଟି ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ଭାବନା ଓ ବିଶ୍ୱାସର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ। ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଅନେକ ଆକ୍ରମଣ ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ବଜାୟ ରଖିଛି।
ବ୍ୟୁରୋ ରିପୋର୍ଟ, ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୂଜ
ଆଜିର ବଦଳୁଥିବା ସମୟରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ପରିଚାଳନା ଓ ନୀତିକାନ୍ତିରେ ଅନେକ ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି। ପରମ୍ପରାକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖି ପ୍ରଶାସନ କିପରି ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଓ ନୂତନ ଶୈଳୀର ପ୍ରୟୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ସେ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:
୧. ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରିକ୍ରମା ପ୍ରକଳ୍ପ (Heritage Corridor)
ଆଧୁନିକ ସମୟର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରିକ୍ରମା ପ୍ରକଳ୍ପ।
- ସୁରକ୍ଷା ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ: ମେଘନାଦ ପାଚେରୀ ଚାରିପଟେ ୭୫ ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଇ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ମାର୍ଗ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି।
- ସୁବିଧା: ଏଥିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ପାଇଁ ଶୌଚାଳୟ, ପାନୀୟ ଜଳ, ବିଶ୍ରାମ ଗୃହ ଏବଂ କ୍ଲୋକ୍ ରୁମ୍ ଭଳି ଆଧୁନିକ ସୁବିଧା ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଇଛି।
୨. ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଦର୍ଶନ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାର ପ୍ରୟୋଗ
ଭିଡ଼ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଏବେ ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତି ସହ ଆଧୁନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଡ଼ା ହୋଇଛି:
- ବାୟୋମେଟ୍ରିକ୍ ଓ ସିସିଟିଭି: ସେବାୟତଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଓ ମନ୍ଦିରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ହାଇ-ଟେକ୍ ସିସିଟିଭି କ୍ୟାମେରା ଏବଂ ବାୟୋମେଟ୍ରିକ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି।
- ଡିଜିଟାଲ୍ ଦାନ: ମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ପକ୍ଷରୁ ‘ହୁଣ୍ଡି’ ସହ QR Code ଏବଂ ଅନଲାଇନ୍ ପେମେଣ୍ଟ ଗେଟୱେର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱର ଯେକୌଣସି କୋଣରୁ ଭକ୍ତମାନେ ଦାନ କରିପାରୁଛନ୍ତି।
୩. ନୀତିକାନ୍ତିର ସମୟାନୁବର୍ତ୍ତିତା
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଦୈନନ୍ଦିନ ନୀତି (ଯଥା: ଦ୍ୱାରଫିଟା, ମଙ୍ଗଳ ଆଳତି, ଅବକାଶ, ବେଶ ଓ ଭୋଗ) ପାଇଁ ଏବେ ଏକ ଡିଜିଟାଲ୍ ନୀତି ନିର୍ଘଣ୍ଟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉଛି।
- ନୀତି ସବ୍-କମିଟି: ପ୍ରଶାସନ ଓ ସେବାୟତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରି ନୀତିକାନ୍ତି ଯେପରି ବିଳମ୍ବ ନହେବ, ସେଥିପାଇଁ ନିୟମିତ ବୈଠକ ଓ ଆଧୁନିକ ମନିଟରିଂ କରାଯାଉଛି।
- ରତ୍ନଭଣ୍ଡାର ଅଡିଟ୍: ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ପରେ ରତ୍ନଭଣ୍ଡାରର ଗଣତି ଓ ମରାମତି ପାଇଁ ଆଧୁନିକ ଲେଜର ସ୍କାନିଂ ଏବଂ ସେନ୍ସର ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଯୋଜନା ଚାଲିଛି।
୪. ମହାପ୍ରସାଦ ଓ ରୋଷଘର ପରିଚାଳନା
ବିଶ୍ୱର ବୃହତ୍ତମ ରୋଷେଇ ଶାଳାରେ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଅଣାଯାଇଛି:
- ସ୍ୱଚ୍ଛତା: ରୋଷଘରର ପରିମଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଉଛି।
- ଆନନ୍ଦ ବଜାର: ଭକ୍ତମାନେ ଯେପରି ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଭାବେ ଓ ସଠିକ୍ ମୂଲ୍ୟରେ ମହାପ୍ରସାଦ ପାଇପାରିବେ, ସେଥିପାଇଁ ଦର ତାଲିକା ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସେଡ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି।
୫. ଇ-ପ୍ରଶାସନ (E-Administration)
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ (SJTA) ଏବେ ପେପରଲେସ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି।
- ଭକ୍ତମାନେ ଅନଲାଇନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ରୁମ୍ ବୁକିଂ, ବିଶେଷ ପୂଜା ପାଇଁ ଟିକେଟ୍ ଏବଂ ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସୂଚନା ସହଜରେ ପାଇପାରୁଛନ୍ତି।
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ରହସ୍ୟ ଏତିକିରେ ସରିନାହିଁ। ଏମିତି ଆହୁରି ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଘଟଣା ଅଛି ଯାହା ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରକୁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କରିଥାଏ:
୧. ବର୍ଷ ସାରା ସମାନ ପରିମାଣର ପ୍ରସାଦ
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ରୋଷଘରେ ପ୍ରତିଦିନ ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ରୋଷେଇ ହୋଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ କୁହାଯାଏ ଯେ, ଭକ୍ତଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଲକ୍ଷେ ହେଉ କିମ୍ବା କମ୍, ମହାପ୍ରସାଦ କେବେ ହେଲେ ଅଣ୍ଟି ନାହିଁ କିମ୍ବା ବଳି ନାହିଁ। ଏହା ସେହି କାଳିଆର ଏକ ବଡ଼ ଚମତ୍କାର।
୨. ପବନର ଗତି (Land and Sea Breeze)
ସାଧାରଣ ବିଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ, ଦିନ ବେଳେ ପବନ ସମୁଦ୍ରରୁ ସ୍ଥଳଭାଗକୁ ବହେ ଏବଂ ରାତିରେ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ସମୁଦ୍ରକୁ। କିନ୍ତୁ ପୁରୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହାର ଓଲଟା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଦିନରେ ପବନ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଥାଏ।
୩. ବାନା ପରିବର୍ତ୍ତନର ପରମ୍ପରା
ପ୍ରତିଦିନ ଜଣେ ସେବାୟତ (ଚୁନରା ସେବାୟତ) ମନ୍ଦିରର ପ୍ରାୟ ୨୧୪ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତାକୁ ଖାଲି ହାତରେ ଚଢ଼ି ବାନା ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ମାନ୍ୟତା ଅଛି ଯେ, ଯଦି ଦିନେ ବି ଏହି ବାନା ପରିବର୍ତ୍ତନ ନହୁଏ, ତେବେ ମନ୍ଦିର ୧୮ ବର୍ଷ ପାଇଁ ବନ୍ଦ ରହିବ। ଏହି ପରମ୍ପରା ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ଧରି ନିରନ୍ତର ଚାଲିଆସୁଛି।
୪. ବୈକୁଣ୍ଠ ଧାମର କଳ୍ପବଟ
ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଥିବା ‘କଳ୍ପବଟ’ (ବରଗଛ) ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପୁରୁଣା। ବଡ଼ ବଡ଼ ବାତ୍ୟା ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗଛର କୌଣସି କ୍ଷତି ହୋଇନାହିଁ। ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଏଠାରେ ମାନସିକ କଲେ ତାହା ପୂରଣ ହୁଏ।
୫. ମହାପ୍ରସାଦର ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ
ଆପଣ ଯଦି କେବେ ଆନନ୍ଦ ବଜାର ଯାଇଥିବେ, ସେଠାରେ ରନ୍ଧା ହେଉଥିବା ମହାପ୍ରସାଦର ସୁଗନ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଆରା। ଏହି ସୁଗନ୍ଧ କେବଳ ମନ୍ଦିର ପରିସର ଭିତରେ ହିଁ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଯାହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଖାଦ୍ୟରେ ମିଳିବା ଅସମ୍ଭବ।
ନବକଳେବର ଓ ବ୍ରହ୍ମ ପଦାର୍ଥ
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ରହସ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ପଦାର୍ଥ। ଯେତେବେଳେ ମୂର୍ତ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ସେବାୟତଙ୍କ ଆଖିରେ ପଟି ବନ୍ଧାଯାଏ ଏବଂ ହାତରେ ଗ୍ଲୋଭସ୍ ପିନ୍ଧାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମ ପଦାର୍ଥକୁ କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି କି ଛୁଇଁନାହାନ୍ତି (କେବଳ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି)। କୁହାଯାଏ ଏହା ଜୀବନ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବଦା କମ୍ପିତ ହେଉଥାଏ।
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଘୋଷଯାତ୍ରା ବା ରଥଯାତ୍ରା ସହ ଜଡ଼ିତ କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ଅଲୌକିକ ତଥ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
୧. ରଥ ନିର୍ମାଣର ଅଭିନବ ଶୈଳୀ
ପ୍ରତିବର୍ଷ ବୈଶାଖ ମାସ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟାଠାରୁ ରଥ ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ଯେ, ଏହି ବିଶାଳ ରଥ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ କୌଣସି ଆଧୁନିକ ମେସିନ୍, ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ବ୍ଲୁ-ପ୍ରିଣ୍ଟ୍ କିମ୍ବା ମାପିବା ପାଇଁ ଟେପ୍ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ନାହିଁ। ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ମହାରଣା ସେବାୟତମାନେ କେବଳ ‘ହାତ’ ଓ ‘ଆଙ୍ଗୁଠି’ ମାପରେ ଏହି ବିଶାଳକାୟ ରଥ ତିଆରି କରନ୍ତି।
୨. ଛେରା ପହଁରା (ରାଜାଙ୍କ ଦାସତ୍ୱ)
ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ପୁରୀର ଗଜପତି ମହାରାଜା ‘ଛେରା ପହଁରା’ କରନ୍ତି। ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ସୁନା ଖଡ଼ିକାରେ ରଥ ଉପରେ ଝାଡ଼ୁ ମାରନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ, ଜଗତର ନାଥ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଆଗରେ ସମସ୍ତେ ସମାନ, ଏପରିକି ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସାଧାରଣ ସେବକ।
୩. ରଥ ଟାଣିବା ବେଳର ରହସ୍ୟ
କୁହାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥ ‘ନନ୍ଦିଘୋଷ’ ମନ୍ଦିରରୁ ବାହାରି ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ଅଭିମୁଖେ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ରଥ ଆଦୌ ଘୁଞ୍ଚେ ନାହିଁ, ଭକ୍ତମାନେ ଯେତେ ବଳ ଲଗାଇଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ କିଛି ସମୟ ପରେ ରଥ ଆପେ ଆପେ ଗଡ଼ିବାକୁ ଲାଗେ। ଭକ୍ତମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ, ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ହିଁ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
୪. ମାଉସୀ ମା’ ମନ୍ଦିରର ପୋଡ଼ ପିଠା
ରଥଯାତ୍ରା ବେଳେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥ ଅଧା ବାଟରେ ‘ମାଉସୀ ମା’ ମନ୍ଦିର’ ପାଖରେ ଅଟକିଥାଏ। ସେଠାରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୋଡ଼ ପିଠା ଭୋଗ ଲଗାଯାଏ। ଏହା ଏକ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରତୀକ, ଯାହା ଦର୍ଶାଏ ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତ ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ବନ୍ଧା।
୫. ବର୍ଷା ହେବାର ପରମ୍ପରା
ପ୍ରାୟ ପ୍ରତିବର୍ଷ ରଥଯାତ୍ରା ଦିନ ପୁରୀରେ ବର୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ସଂଯୋଗ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ନାନ ଓ ସ୍ୱାଗତ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତିର ଆୟୋଜନ ବୋଲି ମାନନ୍ତି।
ରଥର କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ:
| ରଥର ନାମ | ଭଗବାନ | ଚକ ସଂଖ୍ୟା | ଉଚ୍ଚତା |
|---|---|---|---|
| ନନ୍ଦିଘୋଷ | ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ | ୧୬ | ୪୫ ଫୁଟ୍ |
| ତାଳଧ୍ୱଜ | ବଳଭଦ୍ର | ୧୪ | ୪୪ ଫୁଟ୍ |
| ଦର୍ପଦଳନ | ସୁଭଦ୍ରା | ୧୨ | ୪୩ ଫୁଟ୍ |
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ରୋଷଘର ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ତଥା ପବିତ୍ର ରୋଷଘର ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା। ଏହା ସହ ଜଡ଼ିତ ଅଲୌକିକ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆପଣଙ୍କୁ ଚକିତ କରିଦେବ:
୧. ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନ
ମାନ୍ୟତା ଅଛି ଯେ, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ରନ୍ଧାକାର୍ଯ୍ୟ ମା’ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ହୋଇଥାଏ। ସେବାୟତମାନେ କୁହନ୍ତି, ରୋଷେଇ ସମୟରେ ଯଦି କୌଣସି ଭୁଲ୍ ହୁଏ, ତେବେ ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ କୁକୁର ଦେଖାଯାଏ (ଯାହାକୁ କୁତୁମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ)। ଏହା ଦେଖାଗଲେ ସେଦିନର ସମସ୍ତ ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟକୁ ପୋତି ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ପୁଣିଥରେ ରୋଷେଇ କରାଯାଏ।
୨. ରନ୍ଧନ ଶୈଳୀ (ସାତ ହାଣ୍ଡିର ରହସ୍ୟ)
ଆଗରୁ କହିବା ପରି, ଏଠାରେ ମାଟି ହାଣ୍ଡିକୁ ଗୋଟିଏ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ରଖି ରୋଷେଇ କରାଯାଏ। ଉପର ହାଣ୍ଡି ଆଗ ସିଝିବାର ବୈଜ୍ଞାନିକ କାରଣ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ପାଇନାହାନ୍ତି। ଏଥିରେ କେବଳ ଜାଳେଣି କାଠ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ଏବଂ କୌଣସି କୃତ୍ରିମ ଗ୍ୟାସ୍ ବା ଷ୍ଟୋଭ୍ ବ୍ୟବହାର ନିଷେଧ।
୩. ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା କୂପ
ରୋଷେଇ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିବା ପାଣି ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କୂପରୁ ଆସିଥାଏ, ଯାହାର ନାମ ‘ଗଙ୍ଗା’ ଓ ‘ଯମୁନା’। ଏହି କୂପର ପାଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଏବଂ ରୋଷେଇ ପାଇଁ କେବଳ ଏହି ପାଣି ହିଁ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।
୪. ପିଆଜ-ରସୁଣ ବିହୀନ ରନ୍ଧା
ମହାପ୍ରସାଦରେ କେବେ ହେଲେ ପିଆଜ, ରସୁଣ କିମ୍ବା ବାହାର ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ପରିବା (ଯେପରିକି ଆଳୁ, ଟମାଟୋ, କୋବି) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ନାହିଁ। କେବଳ ଦେଶୀ ପରିବା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଘିଅରେ ସବୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
୫. ଆନନ୍ଦ ବଜାର – ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଖାଦ୍ୟାଙ୍ଗନ
ରୋଷଘରୁ ପ୍ରସାଦ ବାହାରିବା ପରେ ‘ଆନନ୍ଦ ବଜାର’ରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ। ଏଠାରେ ଜାତି-ଧର୍ମ-ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ବସି ଗୋଟିଏ ପାତ୍ରରୁ ମହାପ୍ରସାଦ ସେବନ କରନ୍ତି। ଏହା ସାମାଜିକ ସମାନତାର ଏକ ବଡ଼ ଉଦାହରଣ।
ଏକ ରୋଚକ କଥା: ମହାପ୍ରସାଦକୁ ସୁଖାଇ ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ‘ନିର୍ମାଲ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତିଟି ଘରେ ଏହା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ୫୬ ଭୋଗ ଏବଂ ଅବଢ଼ା କେବଳ ଖାଦ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ହେଉଛି ଭକ୍ତି ଏବଂ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଅପୂର୍ବ ସଙ୍ଗମ। ଏହା ସହିତ ଜଡ଼ିତ କିଛି ଖାସ୍ କଥା ଏଠାରେ ଦିଆଗଲା:
୧. ‘ଅବଢ଼ା’ ନାମର ଅର୍ଥ
ମହାପ୍ରସାଦକୁ ‘ଅବଢ଼ା’ କୁହାଯାଏ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯାହାକୁ ‘ବଢ଼ା’ ବା ପରଷା ଯାଇନାହିଁ। ଭଗବାନଙ୍କୁ ମାଟି ହାଣ୍ଡିରେ ଭୋଗ ଲଗାଯିବା ପରେ ସେହି ହାଣ୍ଡିରୁ ସିଧାସଳଖ ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରସାଦ ପାଇଥାନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ ଅବଢ଼ା କୁହାଯାଏ।
୨. ୫୬ ଭୋଗର ରହସ୍ୟ
କୁହାଯାଏ ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପର୍ବତ ଧାରଣ କରିଥିବା ୭ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଖାଇନଥିଲେ। ସେ ସାଧାରଣତଃ ଦିନକୁ ୮ ଥର ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ। ତେଣୁ ୭ ଦିନର ହିସାବରେ (7 \times 8 = 56) ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ୫୬ ପ୍ରକାରର ବ୍ୟଞ୍ଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। ସେହି ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ୫୬ ଭୋଗ ଲାଗି ହୁଏ।
ଏହି ଭୋଗକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
- ସୁଖିଲା ଭୋଗ: ଯେପରିକି ଖଜା, ଗଜା, କୋରା, ଲଡ଼ୁ, ମଗଜ ଇତ୍ୟାଦି।
- ଶଙ୍ଖୁଡ଼ି ଭୋଗ: ଯେପରିକି ଅନ୍ନ, ଡାଲି, ବେସର, ମହୁର, ଶାଗ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପିଠା।
୩. ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ କିପରି ହୁଏ ‘ମହାପ୍ରସାଦ’?
ରୋଷଘରେ ରନ୍ଧା ହେଉଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ ପ୍ରଥମେ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଖରେ ଭୋଗ ଲଗାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ‘ନୈବେଦ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭୋଗକୁ ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ଥିବା ମା’ ବିମଳାଙ୍କ ପାଖରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ତାହା ପରେ ହିଁ ଏହା **’ମହାପ୍ରସାଦ’**ର ମାନ୍ୟତା ପାଏ।
୪. ମହାପ୍ରସାଦର ମହିମା
- ଅମୃତ ସମାନ: ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ମହାପ୍ରସାଦ ସେବନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
- ଶୁଦ୍ଧତା: ମହାପ୍ରସାଦ କେବେ ବି ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। କାହାର ଅଇଁଠା ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ପବିତ୍ରତା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
- ଭାଇଚାରା: ଆନନ୍ଦ ବଜାରରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ଜଣେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ (ପୂର୍ବ କାଳର ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ) ଏକାଠି ବସି ଗୋଟିଏ ହାଣ୍ଡିରୁ ଅବଢ଼ା ଖାଇବାର ଦୃଶ୍ୟ କେବଳ ପୁରୀରେ ହିଁ ସମ୍ଭବ।
କିଛି ପ୍ରମୁଖ ୫୬ ଭୋଗର ନାମ:
- ଭାତ: ସାଧା ଅନ୍ନ, ଘିଅ ଅନ୍ନ, ମିଠା ଅନ୍ନ, କାନିକା।
- ଡାଲି: ମିଠା ଡାଲି, ହରଡ଼ ଡାଲି, ମୁଗ ଡାଲି।
- ତରକାରୀ: ବେସର, ମହୁର, ସନ୍ତୁଳା, ପୋଟଳ ରସା।
- ମିଠା/ପିଠା: ପୋଡ଼ ପିଠା, ଏଣ୍ଡୁରି ପିଠା, ଚିତଉ ପିଠା, ମାଳପୁଆ, ଖଜା।
ବ୍ୟୂରୋ ରିପୋର୍ଟ୍ ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୂଜ
