ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ‘ଟଙ୍କା’ର ଶକ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ମାନ୍ୟତା: ଏକ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ବର୍ତ୍ତମାନର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା (INR) ର ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଏହାର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟକରଣକୁ ନେଇ ଚର୍ଚ୍ଚା ଜୋର ଧରିଛି। ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ପଞ୍ଚମ ବୃହତ୍ତମ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଥିବା ବେଳେ, ଟଙ୍କାକୁ ଏକ ‘ଗ୍ଲୋବାଲ କରେନ୍ସି’ ବା ବିଶ୍ୱ ମୁଦ୍ରା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି।
୧. ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ?
ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କାର ଶକ୍ତି କେବଳ ଡଲାର ତୁଳନାରେ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଭାରତର ସ୍ଥିର ଅର୍ଥନୀତି ଓ ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ଭଣ୍ଡାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
- ସ୍ଥିରତା: ଅନ୍ୟ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ମୁଦ୍ରା ତୁଳନାରେ ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା ଅଧିକ ସ୍ଥିର ରହିଛି।
- ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣୀୟତା: ବର୍ତ୍ତମାନ ରୁଷିଆ, ସଂଯୁକ୍ତ ଆରବ ଏମିରେଟ୍ସ (UAE) ଏବଂ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଭଳି ପ୍ରାୟ ୨୦ରୁ ଅଧିକ ଦେଶ ଭାରତ ସହ ଟଙ୍କାରେ ବ୍ୟାପାର କରିବାକୁ ସହମତି ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।
- ଡିଜିଟାଲ ଶକ୍ତି: UPI ର ସଫଳତା ପରେ ‘ଡିଜିଟାଲ ରୁପି’ (e-Rupee) ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରାର ବିଶ୍ୱସନୀୟତାକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇ ଦେଇଛି।
୨. ‘ଗ୍ଲୋବାଲ କରେନ୍ସି’ ମାନ୍ୟତା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସର୍ତ୍ତ
ଗୋଟିଏ ମୁଦ୍ରାକୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ମାନ୍ୟତା ପାଇବାକୁ ହେଲେ କେତେକ ଜଟିଳ ଆର୍ଥିକ ମାପଦଣ୍ଡ ପୂରଣ କରିବାକୁ ପଡିଥାଏ:
| ସର୍ତ୍ତ | ବିବରଣୀ |
|---|---|
| ମୁକ୍ତ କାରବାର (Convertibility) | ଟଙ୍କାକୁ ବିନା କୌଣସି କଟକଣାରେ ଯେକୌଣସି ଦେଶର ମୁଦ୍ରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାର ସୁବିଧା ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ। |
| ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଅଂଶୀଦାର | ବିଶ୍ୱର ମୋଟ ରପ୍ତାନି ଓ ଆମଦାନୀରେ ଭାରତର ଭାଗିଦାରୀ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ଜରୁରୀ। |
| ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ଭଣ୍ଡାର (Reserve) | ଅନ୍ୟ ଦେଶର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଭଣ୍ଡାରରେ ଡଲାର ପରି ଟଙ୍କାକୁ ସାଇତି ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ। |
| ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିରତା | ଦେଶରେ ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି (Inflation) ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିବା ଏବଂ ଜିଡିପି ଅଭିବୃଦ୍ଧି ସ୍ଥିର ରହିବା ଉଚିତ। |
୩. ଭାରତକୁ କ’ଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ? (ଆଗାମୀ ପଦକ୍ଷେପ)
୧. Capital Account Convertibility: ଭାରତକୁ ଏହାର ପୁଞ୍ଜି ଖାତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଦେଶୀ ନିବେଶକମାନେ ସହଜରେ ଟଙ୍କା ନେଇ ଆସିପାରିବେ ଓ ନେଇଯାଇପାରିବେ।
୨. ରପ୍ତାନି ବୃଦ୍ଧି: ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ସାମଗ୍ରୀ ବିଦେଶକୁ ବିକ୍ରି କରିବ, ସେତେବେଳେ ବିଦେଶୀ କ୍ରେତାମାନେ ଟଙ୍କାରେ ପେମେଣ୍ଟ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବେ।
୩. Vostro Accounts ର ପ୍ରସାର: ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ବିଦେଶୀ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକୁ ଭାରତରେ ‘ଭୋଷ୍ଟ୍ରୋ ଆକାଉଣ୍ଟ’ ଖୋଲିବାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବାକୁ ହେବ।
୪. ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବଜାରରେ ବଣ୍ଡ୍: ଭାରତୀୟ ବଣ୍ଡ୍ ମାର୍କେଟକୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଯେପରି ବିଦେଶୀ ସରକାର ଭାରତୀୟ ସିକ୍ୟୁରିଟିରେ ନିବେଶ କରିବେ।
ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା ଗ୍ଲୋବାଲ କରେନ୍ସି ହେବା ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛି। ଯଦିଓ ଡଲାରର ଆଧିପତ୍ୟ ଶେଷ କରିବା ଏତେ ସହଜ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ “ଡି-ଡଲାରାଇଜେସନ” (De-dollarization) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭାରତ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଖେଳାଳି ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଛି। ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମୁଦ୍ରା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖୁଛି।
ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରାର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟକରଣ (Internationalization of Rupee) ଉପରେ ଏକ ଗଭୀର ଓ ବୈଷୟିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ:
ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କାର ବିଶ୍ୱବିଜୟ ଅଭିଯାନ: ଏକ ବିସ୍ତୃତ ରିପୋର୍ଟ
ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କାକୁ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମୁଦ୍ରାରେ ପରିଣତ କରିବା କେବଳ ଏକ ଆର୍ଥିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଭାରତର ଭୂ-ରାଜନୈତିକ (Geopolitical) ଶକ୍ତିର ପ୍ରଦର୍ଶନ। ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ ଉପରେ ନଜର ପକାନ୍ତୁ:
୧. ଡଲାର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା କାହିଁକି କମାଇବା ଜରୁରୀ?
ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟର ପ୍ରାୟ ୮୮% କାରବାର ଆମେରିକୀୟ ଡଲାରରେ ହେଉଛି। କିନ୍ତୁ ଏହାର କିଛି ଅସୁବିଧା ରହିଛି:
- Exchange Rate Risk: ଡଲାର ମୂଲ୍ୟ ବଢ଼ିଲେ ଭାରତ ପାଇଁ ଆମଦାନୀ (ଯେପରିକି ପେଟ୍ରୋଲ, ଡିଜେଲ) ମହଙ୍ଗା ହୋଇଯାଏ।
- Sanctions (କଟକଣା): ଯଦି ଆମେରିକା କୌଣସି ଦେଶ ଉପରେ କଟକଣା ଲଗାଏ, ତେବେ ସେହି ଦେଶ ସହ ବ୍ୟାପାର କରିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ। ଟଙ୍କାରେ ବ୍ୟାପାର କଲେ ଭାରତ ଏହି ସମସ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବ।
୨. ଗ୍ଲୋବାଲ କରେନ୍ସି ହେବା ପାଇଁ ଭାରତର ୪-ସ୍ତରୀୟ ରଣନୀତି
କ) ଭୋଷ୍ଟ୍ରୋ ଆକାଉଣ୍ଟ (Vostro Accounts) ର ପ୍ରସାର:
ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ (RBI) ବିଦେଶୀ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକୁ ଭାରତରେ ‘Special Rupee Vostro Accounts (SRVA)’ ଖୋଲିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛି।
- ଫାଇଦା: ରୁଷିଆରୁ ତେଲ କିଣିବା ହେଉ କିମ୍ବା UAE ରୁ ସୁନା, ଭାରତ ସିଧାସଳଖ ଟଙ୍କାରେ ପେମେଣ୍ଟ କରୁଛି। ଏହାଦ୍ୱାରା ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ଭଣ୍ଡାର ଉପରେ ଚାପ କମୁଛି।
ଖ) UPI ର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଗ୍ରହଣୀୟତା:
ଭାରତର Unified Payments Interface (UPI) ଏବେ ସିଙ୍ଗାପୁର, ଫ୍ରାନ୍ସ, ମୁରିସସ୍, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଏବଂ ନେପାଳ ଭଳି ଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ହେଲାଣି। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ବିଦେଶରେ ଟଙ୍କା ମାଧ୍ୟମରେ UPI ପେମେଣ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଟଙ୍କାର ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଗ) ମସାଲା ବଣ୍ଡ (Masala Bonds):
ଭାରତୀୟ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ବିଦେଶୀ ବଜାରରୁ ଡଲାର ପରିବର୍ତ୍ତେ ଟଙ୍କାରେ ଋଣ ନେଉଛନ୍ତି। ଏହାକୁ ‘ମସାଲା ବଣ୍ଡ’ କୁହାଯାଏ। ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ବିଦେଶୀ ନିବେଶକମାନେ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ଉପରେ ଭରସା କରୁଛନ୍ତି।
ଘ) ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଞ୍ଜି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳତା (Full Capital Account Convertibility):
ଏହା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତରେ ଚାଲୁ ଖାତା (Current Account) ରେ ଟଙ୍କା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, କିନ୍ତୁ ପୁଞ୍ଜି ଖାତା (Capital Account) ରେ କିଛି କଟକଣା ରହିଛି। ଏହାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ହଟାଇବା ପାଇଁ RBI ଯୋଜନା କରୁଛି।
୩. ଟଙ୍କା ଗ୍ଲୋବାଲ ହେଲେ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କୁ କି ଲାଭ ମିଳିବ?
- ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବଜାରରେ ତେଲ ଦର ବଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଟଙ୍କାର ମୂଲ୍ୟ ସ୍ଥିର ରହିଲେ ଦେଶରେ ଜିନିଷପତ୍ରର ଦାମ୍ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ବଢ଼ିବ।
- କମ୍ ଟ୍ରାଞ୍ଜାକ୍ସନ ଫି: ବିଦେଶକୁ ଟଙ୍କା ପଠାଇବା ବା ଆଣିବା ସମୟରେ ବ୍ୟାଙ୍କ ନେଉଥିବା ମୋଟା ଅଙ୍କର ଫି କମିଯିବ।
- ଭାରତୀୟ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ: ଭାରତୀୟ ରପ୍ତାନିକାରୀମାନେ ଅଧିକ ଲାଭବାନ ହେବେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶରେ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ।
୪. ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ
- ଚୀନ୍ର ପ୍ରତିଯୋଗିତା: ଚୀନ୍ ନିଜର ମୁଦ୍ରା ‘ୟୁଆନ୍’ (Yuan) କୁ ଡଲାରର ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଗଢ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି।
- ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂସ୍କାର: ଭାରତକୁ ନିଜର ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ସେକ୍ଟର ଏବଂ ଷ୍ଟକ୍ ମାର୍କେଟକୁ ଆହୁରି ମଜବୁତ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୂଜ୍ ମତ:
“ଟଙ୍କା” ର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟକରଣ କେବଳ ସମୟର ସାପେକ୍ଷ। ଭାରତ ଯେଉଁ ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଛି, ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ବିଶ୍ୱର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା ସସମ୍ମାନେ ଗୃହୀତ ହେବ।
ରିପୋର୍ଟ: ବ୍ୟୁରୋ ଡେସ୍କ, ଜାଗ୍ରତ ଭାରତ ନ୍ୟୂଜ୍
